wood processing
ไม้ท่อนกลมหนึ่งท่อนกว่าจะเป็นไม้ที่ใช้งานได้ ต้องผ่านการเลื่อย การไล่ความชื้น และการปรับขนาด แต่ละขั้นมีของเสียและมีข้อกำหนดของมันเอง หน้านี้รวบรวมสิ่งที่ควรรู้ก่อนลงมือ ทั้งด้านเนื้อไม้และด้านกฎหมาย
คนส่วนใหญ่นึกถึงแค่การเลื่อยท่อนให้เป็นแผ่น แต่พระราชบัญญัติป่าไม้นับรวมการอบและการเผาถ่านเข้าไปด้วย นิยามนี้เป็นตัวตั้งของทุกเรื่องที่เหลือในหน้านี้
ก. เลื่อย ผ่า ถาก ขุด หรือกระทำด้วยประการอื่นใดแก่ไม้ให้เปลี่ยนรูปหรือขนาดไปจากเดิม นอกจากการลอกเปลือกหรือตบแต่งอันจำเป็นแก่การชักลาก
ข. เผา อบ บด หรือกระทำด้วยประการอื่นใดแก่ไม้ให้เปลี่ยนแปรสภาพไปจากเดิม เพื่อถือเอาวัตถุธาตุหรือผลพลอยได้จากไม้นั้น
พระราชบัญญัติป่าไม้ พุทธศักราช ๒๔๘๔ มาตรา ๔ (๓) นิยามคำว่า “แปรรูป”
ภาพรวม
ลำดับนี้เป็นลำดับที่ใช้กันทั่วไปในงานไม้แปรรูป รายละเอียดปลีกย่อยต่างกันไปตามชนิดไม้และปลายทางที่จะเอาไปใช้
ชั่งน้ำหนักหรือวัดขนาด คัดท่อนตามขนาดและความตรง ท่อนที่คดหรือมีตาไม้มากจะได้ไม้ใช้งานน้อยลง
ตัดสินว่าจะเลื่อยด้วยรูปแบบไหน ตรงนี้เป็นจุดที่กำหนดทั้งลายไม้ ปริมาณที่ได้ และการบิดงอในอนาคต
จำเป็นกับไม้ที่มีแป้งและน้ำตาลสูงอย่างไม้ยางพารา ถ้าทิ้งไว้นานหลังเลื่อยจะขึ้นราสีน้ำเงินและมอดเจาะ
ไล่ความชื้นลงให้ใกล้เคียงกับที่ไม้จะไปอยู่จริง ขั้นนี้ข้ามไม่ได้ ถ้าข้ามไปงานจะบิดและแยกทีหลัง
ไสหน้าและเข้าปีกให้ได้ฉากและขนาดจริงหลังไม้แห้งแล้ว ทำก่อนไม้แห้งเท่ากับต้องทำซ้ำ
ประกอบเป็นเฟอร์นิเจอร์ โครงสร้าง หรือส่งต่อเป็นไม้แปรรูป ซึ่งการเคลื่อนย้ายมีเอกสารกำกับของมันเอง
วิธีเลื่อย
ท่อนเดียวกันเลื่อยต่างแบบกัน ได้ทั้งลายไม้ ความนิ่ง และปริมาณไม้ต่างกัน ภาพเป็นหน้าตัดของท่อน เส้นสีส้มคือรอยเลื่อย
through and through / flat sawn
เลื่อยรวดเดียวจากด้านหนึ่งไปอีกด้าน ไม่ต้องพลิกท่อน เร็วที่สุดและเหลือเศษน้อยที่สุด แผ่นที่อยู่ค่อนไปทางเปลือกจะได้ลายก้นหอยสวย ส่วนแผ่นกลางท่อนที่มีไส้ไม้ติดมาด้วยมักแตกตามยาว
cant / grade sawing
เลื่อยปีกออกก่อนแล้วพลิกท่อนเพื่อเลือกหน้าที่ใสที่สุดมาเป็นไม้เกรดดี เป็นวิธีที่โรงเลื่อยใช้เมื่อขายเป็นเกรด ใช้เวลาและฝีมือคนเลื่อยมากกว่า แต่ได้ไม้หน้าใสมากกว่าเลื่อยรวดเดียว
quarter sawn
ผ่าท่อนเป็นสี่ส่วนก่อน แล้วเลื่อยให้หน้าไม้ตั้งฉากกับวงปี ได้ลายเสี้ยนตรงและเป็นแบบที่นิ่งที่สุด เพราะไม้หดตามความกว้างน้อยกว่าแบบอื่น แลกมาด้วยเศษที่มากขึ้นและเวลาที่นานขึ้น
ความชื้น
ไม้ไม่ได้หยุดขยับตอนเลื่อยเสร็จ มันขยับตามความชื้นในอากาศไปตลอดอายุการใช้งาน สิ่งที่ทำได้คือทำให้ความชื้นในไม้ใกล้เคียงกับที่ที่มันจะไปอยู่ ก่อนจะเอาไปประกอบ
| สภาพไม้ | ความชื้น | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| ไม้สดเพิ่งตัด | 30% ขึ้นไป | บางชนิดสูงเกิน 60% เมื่อคิดเทียบน้ำหนักไม้แห้ง ยิ่งเป็นไม้โตเร็วยิ่งอุ้มน้ำมาก |
| จุดอิ่มตัวของเส้นใย | ราว 28–30% | เหนือค่านี้ไม้ยังไม่หด ต่ำกว่านี้ไม้จึงเริ่มหดตัวและแข็งขึ้น เป็นจุดตั้งต้นของทุกปัญหาเรื่องบิดงอ |
| ผึ่งลมกลางแจ้งในบ้านเรา | ราว 14–18% | อากาศชื้นทำให้ลงต่ำกว่านี้ได้ยาก เพียงพอสำหรับงานกลางแจ้ง แต่ยังสูงไปสำหรับงานในห้องแอร์ |
| อบเตา สำหรับงานภายใน | ราว 8–12% | เฟอร์นิเจอร์และงานในห้องปรับอากาศควรอยู่ปลายล่างของช่วงนี้ |
| งานภายนอกและโครงสร้าง | ราว 12–16% | อบแห้งเกินไปแล้วเอาไปตากแดดตากฝน ไม้จะคายและดูดกลับจนแตกได้เหมือนกัน |
เม็ดเส้นประคือค่าประมาณ เวลาอบจริงขึ้นกับเตา ความหนา และตารางการอบที่ใช้
การหดและการบิด
ถ้าไม้หดเท่ากันทุกทิศ แผ่นไม้จะแค่เล็กลงแต่ยังตรงอยู่ ความจริงคือมันหดตามแนววงปีมากกว่าตามแนวรัศมีราวสองเท่า แผ่นไม้จึงเสียรูป
ของที่ได้จากท่อน
ส่วนที่ได้เป็นไม้แปรรูปจริงมักอยู่ราวครึ่งหนึ่งของปริมาตรท่อน ที่เหลือกลายเป็นปีกไม้ เศษปลาย และขี้เลื่อย ซึ่งไม่ใช่ขยะถ้าวางแผนไว้ตั้งแต่ต้น
สัดส่วนในแถบเป็นภาพอธิบาย ไม่ใช่ค่าที่วัดจากลานของเรา ของจริงต่างกันตามชนิดไม้ ขนาดท่อน และเครื่องเลื่อยที่ใช้ ใบเลื่อยยิ่งหนา ขี้เลื่อยยิ่งมาก
ชนิดไม้
ข้อมูลลักษณะทั่วไปของไม้ที่พบมากในภาคเหนือตอนล่าง เพื่อให้เห็นว่าไม้แต่ละชนิดต้องดูแลต่างกันตอนแปรรูป
Hevea brasiliensis
ไม้จากสวนที่หมดอายุกรีดแล้ว เนื้อสีขาวครีม ไสง่าย ทำเฟอร์นิเจอร์ได้ดี จุดอ่อนคือมีแป้งและน้ำตาลสูง ถ้าไม่รีบอาบน้ำยาและอบ จะขึ้นราสีน้ำเงินและมอดเจาะภายในไม่กี่วัน
Eucalyptus spp.
โตเร็ว รอบตัดสั้น ส่วนใหญ่ไปเป็นชิ้นไม้สับและเยื่อกระดาษ ถ้าจะแปรรูปเป็นแผ่นต้องระวังความเค้นภายในเนื้อไม้ ท่อนที่โตเร็วมักบิดและแยกทันทีที่เลื่อยเปิดหน้า
Tectona grandis
มีน้ำมันในเนื้อไม้ ทนปลวกและทนอากาศได้ดี ราคาสูงที่สุดในกลุ่มนี้ แม้ไม้สักที่ปลูกในที่ดินมีเอกสารสิทธิ์จะไม่เป็นไม้หวงห้ามแล้ว แต่ผู้ซื้อปลายทางมักขอหลักฐานที่มาของไม้ และการส่งออกมีข้อกำหนดของมันเอง
ไม้จากสวนที่โค่นทิ้ง
ลายสวยและหาได้ในพื้นที่ แต่เนื้อค่อนข้างอ่อนและเชื้อราขึ้นง่ายพอกับยางพารา ท่อนมักสั้นและคด จึงได้ไม้ใช้งานต่อท่อนน้อย เหมาะกับงานชิ้นเล็กมากกว่างานยาว
ข้อกฎหมาย
การแปรรูปไม้อยู่ภายใต้พระราชบัญญัติป่าไม้ พุทธศักราช ๒๔๘๔ หมวดว่าด้วยการควบคุมการแปรรูปไม้ มาตราที่ยกมาข้างล่างนี้คือตัวหลักที่เกี่ยวข้องกับคนที่มีไม้อยู่ในมือ
มาตรา ๗
ไม้ทุกชนิดที่ขึ้นในที่ดินที่มีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองตามประมวลกฎหมายที่ดิน ไม่เป็นไม้หวงห้าม ข้อนี้แก้ไขเข้ามาโดยพระราชบัญญัติป่าไม้ ฉบับที่ ๘ พ.ศ. ๒๕๖๒ และเป็นจุดเปลี่ยนใหญ่ของคนปลูกไม้เอง
มาตรา ๔๗ และ ๔๘
รัฐมนตรีประกาศกำหนดท้องที่ใดให้เป็นเขตควบคุมได้ ภายในเขตนั้นห้ามแปรรูปไม้ ตั้งโรงงานแปรรูปไม้ ตั้งโรงค้าไม้แปรรูป และห้ามมีไม้แปรรูปชนิดที่ระบุไว้ในครอบครอง เว้นแต่ได้รับอนุญาต
มาตรา ๕๐
ข้อห้ามตามมาตรา ๔๘ ไม่ใช้บังคับกับการแปรรูปไม้หรือมีไม้แปรรูปไว้ในครอบครองที่ไม่ใช่ไม้หวงห้าม และไม่ใช้บังคับกับการแปรรูปไม้ที่แปรรูปมาแล้ว หรือการครอบครองไม้แปรรูปที่มิใช่เพื่อการค้าและมีหลักฐานว่าได้มาโดยชอบ
มาตรา ๔๙
ผู้ขออนุญาตตั้งโรงงานแปรรูปไม้โดยใช้เครื่องจักรกลต้องเป็นเจ้าของ ไม่เคยต้องโทษจำคุกตามที่กฎหมายกำหนด ไม่เป็นบุคคลล้มละลาย และไม่อยู่ระหว่างถูกพักหรือเพิกถอนใบอนุญาต
มาตรา ๓๙ ทวิ
ผู้รับอนุญาตตั้งโรงงานแปรรูปไม้หรือโรงค้าไม้แปรรูป ออกหนังสือกำกับไม้แปรรูปให้ผู้ที่จะนำไม้เคลื่อนย้ายออกจากสถานที่ที่ได้รับอนุญาตได้ ตามแบบและเงื่อนไขที่อธิบดีกรมป่าไม้กำหนด
มาตรา ๕๒
ห้ามผู้รับอนุญาตทำการแปรรูปไม้ในระหว่างเวลาตั้งแต่พระอาทิตย์ตกถึงพระอาทิตย์ขึ้น เป็นข้อที่คนมักไม่รู้ และเป็นเงื่อนไขที่ผูกกับใบอนุญาตโดยตรง
หน้านี้เป็นเอกสารอ้างอิงเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย และไม่ใช่การรับรองว่ากรณีของท่านทำได้หรือไม่ได้
ก่อนตั้งเครื่องเลื่อยหรือรับซื้อไม้มาแปรรูป ควรสอบถามสำนักจัดการทรัพยากรป่าไม้ในพื้นที่โดยตรง เพราะเขตควบคุมและรายละเอียดการขออนุญาตต่างกันไปตามท้องที่
ตัวบทกฎหมายที่ยกมา อ้างจากพระราชบัญญัติป่าไม้ พุทธศักราช ๒๔๘๔ ฉบับรวมแก้ไขเพิ่มเติมถึงพระราชบัญญัติป่าไม้ ฉบับที่ ๘ พ.ศ. ๒๕๖๒ ที่เผยแพร่โดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
ค่าความชื้น การหดตัว และสัดส่วนไม้ที่ได้จากท่อน เป็นค่าอ้างอิงทั่วไปจากตำราคุณสมบัติไม้ ไม่ใช่ค่าที่วัดจากลานของเรา
เอกสารอื่น